مودا چیست؟

مودا چیست؟

بفرمائید یک استکان مودا

آیا تا به حال به این موضوع فکر کرده بودید، صبح‎ها یا عصرها که چایی دم می‎کنیم و نوش جان می‎کنیم، چقدر از آن را دور می‎ریزیم؟ یا چند بار آب را گرم می‎کنیم؟!


معمولاً چای را که در فلاسک دم می‎کنیم، همیشه اضافه می‎آید و آن را دور می‎ریزیم. یا روی سماور باید مدام آب را گرم نگه داریم و برق یا گاز مصرف می‎کنیم. جرقۀ این نوع نگاه یعنی “نگاه اتلاف بین” یکی از اساتیدم سر کلاس مهندسی ارزش در دوران کارشناسی برای من زد. بعد از آن بود که به اطرافم دقیق تر نگاه کردم و متوجه شدم که در دنیایی سرشار از اتلاف زندگی می‎کنیم. ساده ترین و دم دست ترین مکان برای دیدن این اتلاف‎ها نیز خانۀ خودمان است. معمولاً همۀ ما در خانه انباری داریم که پر است از وسایلی که سالی یک بار هم به آن‎ها سر نمی‎زنیم. هر روز مقادیر قابل توجهی نان را دور می‎ریزیم. بیش از آنچه نیاز داریم غذا می‎پزیم تا خدایی نکرده کم نیاید! و احتمالاً همان شب کلی از آن غذاها یا بهتر بگویم پولمان را دور خواهیم ریخت. از بحث چراغ‎های روشن و مصرف آب هم بگذریم … !

مودا و ارزش

در فرهنگ ناب هر نوع فعالیتی که ارزشی ایجاد نکند و تقاضایی برای آن نباشد را اتلاف یا در اصطلاح ژاپنی مودا (muda) می‎گویند. درست زمانی که شما بیش از حد نیاز چای دم می‎کنید، درواقع در حین تولید چیزی هستید که تقاضایی برای آن وجود ندارد، پس نهایتاً آن را دور می‎ریزید. این نوع اتلاف که آن را مودای تولید اضافی (over production) می‎نامند، یکی از شایع ترین و پرهزینه ترین انواع اتلاف است.
در مقابلِ اتلاف یا مودا، ارزش قرار دارد. ارزش چیزی است که مشتری حاضر است بابت آن پولی بپردازد. مشتری حاضر نیست پول نگهداری کالاها در انبار کارخانه را هم پرداخت کند. مشتری تمایل ندارد وقت خود را برای ماندن در صف تماس تلفنی شرکت‎ها و ادارات، تلف کند. این‎ها همه اتلاف هستند و مشتری قاعدتاً نباید بابت آن‎ها هزینه‎ای بپردازد. در حالی که متأسفانه این چنین نیست! از سوی دیگر پول دادن بابت چیزی که برای مشتری ارزش آفرین است، منطقی است. مثلاً اگر قرار است دوچرخه‎ای بخرد و به او بگویند، هزینه‎ای که می‎پردازید، بابت برش بدنه، رنگ آمیزی، سرهم کردن (مونتاژ) قطعات و فعالیت‎هایی از این دست است، پرداختن این پول منطقی خواهد بود. ولی بابت پرسه زدن کارگران در محیط کارخانه، تولید اضافی دوچرخه‎ها و به تبع آن نگهداری آن‎ها در انبار و فعالیت‎های از این دست، خیر!


چطور مودا را تشخیص دهیم؟

اگر می‎خواهید مودا را تشخیص دهید، ببینید حذف آن فعالیت چه تأثیری در خروجی و رضایتمندی مشتری دارد، اگر نتیجه را تغییری نمی‎دهد، حذفش کنید!

آیا منتظر ماندن ماشین آلات کارخانه، برای رسیدن مواد اولیه، بر روی خروجی آن تأثیر دارد؟ خیر، پس حذفش کنید! آیا جابجا کردن کالا و چیدن آن در انبار، چیزی به محصول اضافه می‎کند؟ خیر، پس حذفش کنید!
ممکن است بگوئید، خب بعضی از کارها چیزی به محصول اضافه نمی‎کند ولی نمی‎توان آن‎ها را حذف کرد. مثلاً حمل و نقل کالا به انبار و چیدن آن در قفسه‎ها و همین طور خارج کردن آن‎ها از قفسه‎ها و رساندنش به دست مشتری، چیزی به محصول اضافه نمی‎کند ولی نمی‎توان آن‎ها را حذف کرد. بله درست می‎گوئید. این نوع اتلاف را “مودای نوع دوم” می‎گویند. مودای نوع دوم، شامل اتلاف‎هایی است که وجود دارند ولی در شرایط فعلی قابل حذف نیستند. ابتدا می‎بایست مودای نوع اول را که همان اتلاف‎های واضح و قابل حذف هستند را تشخیص دهید و حذف کنید، سپس کم کم راه برای حذف دستۀ دوم موداها باز خواهد شد.

مودا و سه دستۀ اصلی فعالیت‏ها

با توجه به مطالبی که گفته شد، فعالیت‎ها را می‎توان به سه دسته تقسیم کرد:
۱٫ فعالیت‎های ارزش آفرین که مشتری حاضر است بابت آن پول بپردازد.
۲٫ مودای نوع اول که شامل اتلاف‎هایی است که می‎توان سریعاً آن‎ها را حذف کرد.
۳٫ مودای نوع دوم که شامل اتلاف‎هایی است که در حال حاضر برای کارکرد سیستم ضروری است و نمی‎توان آن‎ها را حذف کرد ولی در گام‎های بعدی حذف اتلاف می‎تواند آن‎ها را حذف نمود.

انواع موداها

با این توضیحات بیایید یک دسته بندی از مودا‎ها داشته باشیم (موداها در تفکر ناب به ۷ دسته تقسیم شده اند):

۱٫ مودای حرکت:

این نوع اتلاف معمولاً به خاطر ارگونومی ضعیف محیط کار می‎باشد. به عنوان مثال در دسترس نبودن ابزارآلات، باعث می‎شود اپراتور از محل کار خود خارج شده و به دنبال ابزار برود. خم شدن، پیچیدن، بلند کردن، راه رفتن و … از انواع مودای حرکت هستند که بعضاً صدماتی نیز به شخص وارد می‎کنند.

۲٫ مودای تأخیر:

یکی از شایع ترین انواع اتلاف، همین نوع موداست. هرجا که انتظار، تأخیر و یا صفی می‎بینید به دنبال مودا باشید. هرگاه خط تولید به هر دلیلی متوقف شده و اپراتورها و ماشین آلات منتظر راه افتادن آن هستند. زمانی که کالایی در انبار نگهداری می‎شود. زمانی که مشتری پشت خط تلفن منتظر پاسخ می‎ماند. کامیونی که منتظر است تا کاملاً پر شود و سپس حرکت کند و تأخیرها و انتظاراتی از این دست، همگی از نوعی اتلاف در زمان خبر می‎دهند که می‎بایست ریشۀ آن شناسایی و رفع شود.

۳٫ مودای حمل ونقل:

این نوع اتلاف معمولاً به دلیل چیدمان نامناسب و همین طور به دلیل تولید اضافی رخ می‎دهد. زمانی که انبار‎ها در نزدیکی محل تولید نباشند، نیاز می‎شود که کالا جابه جا شده، مسیری را طی کند و سپس در قفسه‎های انبار قرار گیرد. هرچند این تولید اضافی است که خود باعث ایجاد انبار‎ها و این حمل و نقل‎های غیرضروری می‎شود. وجود تسمه نقاله ها، حمل بار توسط کارگران، لیفتراک، کامیون ها، چه در داخل و چه در خارج از کارخانه و مجموعۀ کاری به نوعی در این دسته بندی قرار می‎گیرند.

۴٫ مودای محصولات معیوب:

تولید محصولاتی که نیاز به دوباره کاری دارند. ضایعات غیر قابل استفاده در هنگام تولید. محصولاتی که به طور کل غیر قابل استفاده هستند، نامه‎هایی که نوشته و پرینت گرفته می‎شود و بارها و بارها اصلاح می‎شوند. این‎ها همگی نمونه‎ای از تولیدات معیوب هستند.

۵٫ مودای کار اضافی:

زمانی که کاری را بی دلیل و گاهی اوقات از سر وسواس انجام می‎دهیم این نوع مودا رخ می‎دهد. به عنوان مثال زمان زیادی را صرف تمیزکاری جایی می‎کنیم که واقعاً لزومی ندارد. قطعه ی استانداردی را بارها و بارها اندازه‎گیری می‎کنیم. یا به دلیل استفاده از تکنولوژی‎های پیشرفته می‎خواهیم قابلیت‎هایی را به سیستم اضافه کنیم که واقعاً مشتری به آن‎ها نیازی ندارد. مثلاً انرژی و منابع خود را صرف تولید رایانه‎ای با قابلیت فوق العاده بالا می‎کنیم درحالی که تا چندین سال آینده نیز، مشتریان به این چنین قابلیت‎هایی نیاز نخواهند داشت. خود من پیشتر وقتم را صرف تحلیل‎های زیاد از حد برای مسائل بی اهمیت و پیش و پا افتاده‎ای می‎کردم که واقعاً نیازی به گذاشتن این همه وقت و انرژی برای آن‎ها نبود.

۶٫ مودای موجودی:

مواد خام پیش از تولید، مواد نیمه ساختۀ حین تولید و محصولات نهایی پس از تولید از جمله موجودی‎هایی هستند که بابت آن‎ها می‎بایست هزینۀ اجارۀ انبار، هزینۀ نگهداری، هزینۀ جلوگیری از فساد و خراب شدن آن ها، هزینۀ اپراتور و ماشین آلات مرتبط با آن‎ها و سایر هزینه‎های این چنینی را بپردازیم.

۷٫ مودای تولید مازاد:

تولید کردن زمانی که تقاضایی برای آن نیست، دقیقاً منشأ بروز سایر اتلاف هاست. کارگران و ماشین آلات باید مشغول ساخت چیزهایی شوند که کسی سفارش نداده است. کالاهای اضافی نیاز دارند که حمل شوند تا در انبارها قرار گیرند. انبارهای بزرگتری باید ساخته شود تا این محصولات در آن‎ها قرار بگیرد. شناسایی محصولات معیوب بین این حجم از تولید دشوارتر خواهد بود و اتلاف‎های متعدد دیگری که می‎توان از این طریق رخ دهد.

پس…

با شناسایی و حذف انواع مودا به خصوص مودای تأخیر و تولید اضافی گام بزرگی در کاهش هزینه‎ها برداشته خواهد شد و پیشرفت‎های عظیمی را به عینه خواهید دید.
ولی این ابتدای راه است چرا که برداشته شدن اتلاف هر چند به شما در کاهش هزینه‎ها و بهبود بهره وری کمک خواهد کرد ولی تنها راه چاره نیست. به عنوان مثال زمانی که شما انبارها را کوچک و کوچک تر کنید ولی حجم تولید و موجودی انبارها پاسخ گوی نیاز مشتریانتان نباشد، می‎تواند مشکلاتی را برای شما در پی داشته باشد. این حذف اتلاف و ایجاد یک سیستم یکپارچه برای تولید ارزش، موضوعی است که ما در ناب سازی آن را پیش می‎گیریم و انشالله در مقالات بعدی بیشتر به این موضوعات خواهیم پرداخت. پس با ما همراه باشید!
ناب باشید…

اگر این مطلب را دوست داشتید، می توانید آن را با دوستانتان نیز به اشتراک بگذارید:

درباره نویسنده

مطالب مرتبط

2 نظر

نظر بدهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *